Ang Karon nga Salot sang Pagkadi-alalangay
“Ginabaton namon ining mga kamatuoran nga tuman gid kaathag, nga ang tanan nga tawo gintuga nga alalangay, nga sila ginhatagan sang ila manunuga sing indi madingot nga mga kinamatarong, nga lakip sa sini amo ang kabuhi, kahilwayan kag pagtigayon sing kalipay.”—Deklarasyon sang Kahilwayan, nga gin-adoptar sang Estados Unidos sang 1776.
“Ang tanan nga tawo nabun-ag nga hilway kag alalangay sing mga kinamatarong.”
—Deklarasyon sang mga Kinamatarong sang Tawo kag sang Banwahanon, nga gin-adoptar sang Pungsudnon nga Asambleya sang Pransia sang 1789.
“Ang tanan nga tawo nabun-ag nga hilway kag alalangay sing dignidad kag mga kinamatarong.”
—Bug-os Uniberso nga Deklarasyon sang Tawhanon nga mga Kinamatarong, nga gin-adoptar sang Pangkabug-usan nga Asambleya sang Nasyones Unidas sang 1948.
WALA sing duhaduha sa sini. Ginahandum sang tanan nga tawo ang pag-alalangay. Apang sing makapasubo, ang katunayan mismo nga dapat sulitsuliton pirme ang ideya tuhoy sa tawhanon nga pag-alalangay nagapamatuod nga tubtob karon ang pag-alalangay wala pa matigayon sang katawhan.
May makapangatarungan gid bala nga sa hingapusan karon sang ika-20 nga siglo, nangin maayo na ang kahimtangan? Ang tanan bala nga banwahanon sang Estados Unidos kag Pransia, ukon sang bisan diin sa 185 ka katapo sang Nasyones Unidas, nagaagom gid sing alalangay nga mga kinamatarong nga kuno nabun-ag sila sa sini?
Bisan pa nga ang ideya sang pag-alalangay sa tanan nga tawo mahimo nga “tuman gid kaathag,” ang mga kinamatarong sa “Kabuhi, Kahilwayan kag pagtigayon sing Kalipay” indi gid alalangay sa tanan nga tawo. Halimbawa, ano nga pag-alalangay sa kinamatarong sa kabuhi ang masiling naton kon ang isa ka bata sa Aprika upod ang 2,569 pa ka tawo isa lang ang doktor, samtang ang isa ka bata sa Europa upod sa 289 lamang? Ukon ano bala nga pag-alalangay sa mga kinamatarong sa kahilwayan kag sa pagtigayon sing kalipay kon ang mga ikatlo nga bahin sang mga bata nga lalaki kag duha ka ikatlo nga bahin sang mga bata nga babayi sa India magadaku nga indi makahibalo magbasa kag magsulat, samtang sa mga lugar subong sang Japan, Alemanya, kag Gran Britanya, halos ang tagsa ka bata may sigurado nga edukasyon?
Ang mga tawo bala sa mga pungsod sa Sentral nga Amerika nga ang kinitaan sang kada tawo $1,380 magaagom sing “dignidad kag mga kinamatarong” sa kabuhi nga pareho sadtong sa Pransia, nga sa diin ang kinitaan sang kada tawo $24,990? Ano nga pag-alalangay ang maagom sang bag-o nabun-ag nga bata nga babayi sa Aprika nga ginapaabot nga magkabuhi sing 56 ka tuig kon ipaanggid sa lapsag nga babayi sa Aminhan nga Amerika nga ginapaabot nga magkabuhi sing 79 ka tuig?
Ang pagkadi-alalangay may madamo nga mga bahin, ang tanan sini malaw-ay. Ang pagkadi-alalangay sa mga kahimtangan sang pagkabuhi kag sa mga kahigayunan para sa pag-atipan sa kapagros kag sa edukasyon pila lamang sini. Kon kaisa ang mga kinatuhayan sa politika, sa rasa, ukon sa relihion may daku nga bahin sa pagdingot sa mga tawo sang ila dignidad kag kahilwayan. Walay sapayan sang tanan nga paghambalanay tuhoy sa pag-alalangay, nagakabuhi kita sa kalibutan sang pagkadi-alalangay. Kaangay sa isa ka salot—“ginatunaan sang lapnag kag daku nga kasisit-an,” suno sa kahulugan sang tinaga—ang pagkadi-alalangay nagahapay sa tanan nga bahin sang tawhanon nga katilingban. Ang kasakit nga ginatuga sini sa porma sang kaimulon, balatian, pagkaignorante, pagkawala sing trabaho, kag pag-ihig-ihig masakit gid.
“Ang tanan nga tawo gintuga nga alalangay.” Daw ano katahom nga panghunahuna! Makapasubo gid nga kabaliskaran ang nagakatabo!
[Ginkuhaan sang Laragway]
UN PHOTO 152113/SHELLEY ROTNER