ტბა ვიქტორია — დიდი ზღვა აფრიკის გულში
„გამოიღვიძეთ!“-ის კორესპონდენტისგან კენიაში
ინგლისელი მოგზაური 1858 წელს გზას მიიკვლევდა აფრიკის უდაბურ ადგილებში. ავადმყოფობისა და დაღლილობის გამო თავს სუსტად გრძნობდა და არც წარმატებაში იყო დარწმუნებული, მაგრამ რამდენიმე თანმხლებ მებარგულთან ერთად მაინც წინ მიიწევდა. ჯონ ჰენინგ სპიკი ნილოსის საიდუმლოებით მოცულ მასაზრდოებელს ეძებდა.
სპიკს მრავალი რამ ჰქონდა გაგებული აფრიკის დიდი ტბის შესახებ, რომელსაც მონებით მოვაჭრე არაბები უკერევეს უწოდებდნენ. ამან აღძრა ის, სამოგზაუროდ წასულიყო იმ უკაცრიელ ადგილებში. ბოლოს, ოცდახუთი დღის შემდეგ, მოგზაურთა მცირე ჯგუფის თვალწინ საუცხოო სანახაობა გადაიშალა. ძალიან შორს შიგა ზღვის მტკნარი წყალი გამოჩნდა. მოგვიანებით სპიკმა დაწერა: „მას შემდეგ აღარასდროს დავეჭვებულვარ, რომ სწორედ ამ ტბიდან იღებს სათავეს მდინარე, რომლის შესახებაც ზუსტად არავინ იცოდა, საიდან საზრდოობდა, თუმცა მრავალი მკვლევარის ყურადღებას იპყრობდა“. სპიკმა ტბას, დიდი ბრიტანეთის მაშინდელი დედოფლის პატივსაცემად, ვიქტორია უწოდა.
ნილოსის მასაზრდოებელი
ტბა ვიქტორია, რომელმაც ძველი სახელი შეინარჩუნა, ჩრდილოეთ ამერიკის ზემო ტბის შემდეგ სიდიდით მეორეა მსოფლიოს მტკნარ ტბებს შორის. ეკვატორის მზეზე უზარმაზარი სარკესავით მბრწყინავი ტბის ფართობი 69 484 კვადრატული კილომეტრია. ვიქტორია აღმოსავლეთ აფრიკის ზეგნის ჩრდილოეთ ნაწილში, ტანზანიისა და უგანდის ტერიტორიებზე მდებარეობს, ხოლო კენიას ესაზღვრება. მის ჩრდილოეთ ნაწილს ეკვატორი კვეთს.
მდინარეებიდან ტბას ყველაზე მეტად ტანზანიის მდინარე კაგერა კვებავს, რომელიც, თავის მხრივ, წყალს რუანდის მთებიდან იღებს. მაგრამ ვიქტორია ძირითადად ტბის გარშემო არსებულ უზარმაზარ — 200 000 კვადრატულ კილომეტრზე მეტი ფართობის — მიწის ზედაპირზე დაგროვილი ნალექების წყლით საზრდოობს. ტბიდან წყალი მხოლოდ უგანდის ქალაქ ჯინჯაში გამოდის, საიდანაც ჩრდილოეთისკენ მიედინება და სათავეს იღებს თეთრი ნილოსი. მიუხედავად იმისა, რომ ვიქტორია ნილოსის ერთადერთი მასაზრდოებელი არაა, ის მას მტკნარი წყლით ამარაგებს და ეგვიპტის ტერიტორიაზე სიცოცხლეს უნარჩუნებს.
ცხოვრება ტბაზე
ცალფრთაგაშლილი პეპლის მსგავსი თეთრიალქნიანი კანოე ტბაზე მისრიალებს. ყოველ დილით ქარი პაწაწინა ნავს ტბის შუაგულისკენ მიაქანებს. შუადღისთვის ქარის მიმართულება იცვლება და ნავი უკან ბრუნდება. ათასობით წლის მანძილზე ასე გრძელდება მეთევზეების ცხოვრება.
პატარა სოფლები ჩალისსახურავიანი სახლებით გარს შემორტყმია ვიქტორიას. ადგილობრივი მოსახლეობა ძირითადად თევზით იკვებება, რის გამოც სარჩოს მოსაპოვებლად ტბაზეა დამოკიდებული. მეთევზეები გარიჟრაჟამდე დგებიან, კანოეებში შესულ წყალს გარეთ აქცევენ და ტბაში გადიან. უნისონში მღერიან და ნიჩბებს უსვამენ, სიღრმეში შედიან და დაძველებულ აფრებს შლიან. ქალები ნაპირიდან უყურებენ, თუ როგორ ეფარება ჰორიზონტს პატარა ნავები. შემდეგ მალევე ბრუნდებიან სახლში, რადგანაც უამრავი საქმე აქვთ გასაკეთებელი.
სანამ პატარები წყალში ჭყუმპალაობენ და თამაშობენ, დედები სარეცხს რეცხავენ და ტბიდან წყალს იღებენ დასალევად. ბოლოს, როდესაც ტბის პირას საქმეს ამთავრებენ, წყლით სავსე თიხის ქოთნებს თავზე მოხერხებულად იდგამენ, ბავშვებს ზურგზე იკიდებენ, ორივე ხელში სუფთა სარეცხით სავსე კალათებს იჭერენ და სახლებისკენ მიემართებიან. შინ მისვლისას ბაღებს უვლიან, სადაც სხვადასხვა მარცვლეული მოჰყავთ, შეშას აგროვებენ და მიწის სახლებს ნაკელისა და ნაცრის ნარევით ამაგრებენ. გარდა ამისა, ტბის ნაპირას ქალები სიზალის ბოჭკოსგან ოსტატურად ამზადებენ მაგარ თოკებსა და მშვენიერ კალათებს. კაცების ხელობა კი უზარმაზარი ხის მორებისგან ნაჯახით კანოეს გამოთლაა.
დღის ბოლოს ქალები ისევ უზარმაზარ ტბას გაჰყურებენ. ჰორიზონტზე თეთრი აფრების გამოჩენა მათ მამაკაცების დაბრუნებას ახარებს. ისინი სიხარულით ელიან ქმრებსა და მათ მიერ დაჭერილ თევზს.
კეთილი ცნობის მქადაგებლებმა ფეხით თუ კანოეებით ტბის სანაპიროზე და კუნძულებზე მდებარე ყველა პატარა სოფელსა და დასახლებაში შეაღწიეს. ადგილობრივი ხალხი თავმდაბალია და მზადაა მოსასმენად. ისინი აღფრთოვანებული არიან, რომ ბიბლიური ლიტერატურის წაკითხვა საკუთარ, ნილოტურ და ბანტუ, ენებზე შეუძლიათ.
ტბის ბუნება
ვიქტორიაში 400-ზე მეტი სახეობის თევზი ბინადრობს, რომელთაგან ზოგი სახეობა სხვაგან არსად გვხვდება. ყველაზე მეტად ციხლიდისებრთა ოჯახია გავრცელებული. ამ ფერად-ფერად პატარა თევზებს ხშირად აღწერილობითი სახელები აქვთ. ზოგი ციხლიდი უცნაურად იცავს თავის ლიფსიტებს. როდესაც საფრთხეს გრძნობენ, თევზები ფართოდ აღებენ პირს და ლიფსიტები სწრაფად შედიან შიგ, ხოლო როდესაც საშიშროება ჩაივლის, ლიფსიტები ისევ გარეთ გამოდიან და ჩვეულებრივ ცხოვრებას განაგრძობენ.
ტბის პირას მრავალგვარი საუცხოო ფრინველი ბუდობს. მურტალა, ჩვამასებრნი და ანსინგა წყალში ყვინთავენ და დიდი ნისკარტებით მოხერხებულად იჭერენ თევზებს. წეროები, ყანჩები, ყარყატები და ჟეროები დაბალ წყალში დგანან, ცალი ფეხი აწეული აქვთ და ელოდებიან, მათ ახლოს როდის გამოჩნდება თევზი. თავს ზემოთ კი, როგორც დიდი პლანერები, ჯგუფ-ჯგუფად დაფრინავენ ვარხვები. ვარხვები წყალშიც ჯგუფ-ჯგუფად ცურავენ, შუაში იმწყვდევენ თევზების გუნდებს და შემდეგ უზარმაზარი, კალათის ფორმის ნისკარტებით იჭერენ. ცაში ფსოვი მეფობს თავისი ძლიერი ფრთებით. უცებ სწყდება ადგილს, ტბის თავზე ექცევა, შხუილით ეშვება ქვევით და მოხერხებულად იტაცებს წყლიდან თევზს. ტბის გარშემო ჭილის ღეროებს შორის ფერად-ფერადი ბეღურასნაირები იკეთებენ ბუდეებს; რქაცხვირას ნაღვლიანი ხმა კი ნაპირიდან შორს, აკაციის ტყეებშიც, გაისმის.
დილა-საღამოს ტბის სიწყნარეს ბეჰემოთების ხმებიც არღვევს. შუადღისას ისინი ტბის ნაპირებისკენ გამოდიან და სძინავთ. ამ დროს ისინი პრიალა, ნაცრისფერ, წყლით ნახევრადდაფარულ ლოდებს ჰგვანან. ადგილობრივ მცხოვრებლებს საფრთხეს უქმნიან ნილოსის ნიანგები, რის გამოც ისინი ყოველთვის სიფრთხილეს იჩენენ. ეს საშინელი ცხოველები კვლავაც ბინადრობენ ვიქტორიის ყველაზე მიუდგომელ ნაპირებზე, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანმა მრავალი მათგანი გაწყვიტა.
ტბას საფრთხე ემუქრება
აფრიკის მოსახლეობა საგრძნობლად გაიზარდა მას შემდეგ, რაც ჯონ სპიკმა ვიქტორია აღმოაჩინა. დღესდღეობით ტბის ირგვლივ 30 მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს, რომელთათვისაც ტბა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია. ადრე ადგილობრივი ხალხი ტრადიციული მეთოდებით თევზაობდა. მოწნული თევზსაჭერებით, პაპირუსის ბადეებით, ანკესებითა და შუბებით საკმარის თევზს იჭერდნენ. დღეს კი ტრალერებისა და თევზსაჭერი ჩიხების გამოყენებით ღრმა წყლიდან ტონობით თევზი ამოჰყავთ, რაც ტბის ეკოლოგიურ მდგომარეობას ამწვავებს.
თევზების ეგზოტიკური სახეობების აღმოჩენამ შედეგად ეკოლოგიური ბალანსის რღვევა მოიტანა, რამაც ადგილობრივ თევზჭერაში სირთულეები გამოიწვია. ტბას საფრთხე წყლის სუმბულმა, მშვენიერმა იისფერყვავილებიანმა წყლის მოტივტივე მცენარემაც, შეუქმნა. ეს სამხრეთ ამერიკული მცენარე ისე სწრაფად მრავლდება, რომ უკვე თითქმის მთელ ნაპირებსა და ყურეებსაა მოდებული, რაც სატვირთო გემებს, სამგზავრო ბორნებსა და მეთევზეთა კანოეებს ხელს უშლის ნაპირზე მისვლაში. ტბის მიდამოებში ტყის გაჩეხვა, ჩამდინარე წყლებით გაბინძურება და ინდუსტრიალიზაცია ტბის მომავალს საფრთხეში აგდებს.
აიტანს ყოველივე ამას ვიქტორია? ამ საკითხის შესახებ ბევრს მსჯელობენ, მაგრამ არავინ იცის, თუ როგორ უნდა გადაიჭრას მისი მრავალი პრობლემა. მაგრამ ყოველგვარი პრობლემა გადაჭრილი იქნება და ტბა ვიქტორია ხანგრძლივად დაამშვენებს დედამიწას, როდესაც ღვთის სამეფო ‘მოსპობს დედამიწის მომსპობთ’ (გამოცხადება 11:18).
[ჩარჩო⁄სურათი 18 გვერდზე]
ვეებერთელა თევზი ტბაში
მსუქანია, გაუმაძღარია, სწრაფად მრავლდება და ორ მეტრამდე იზრდება. Lates niloticus — ნილოსის ქორჭილას სახელით ცნობილი ეს უზარმაზარი გაუმაძღარი თევზი, რომელიც ვიქტორიაში 50-იან წლებში აღმოაჩინეს, ტბის ეკოლოგიურ მდგომარეობას საფრთხეს უქმნის. 40 წლის მანძილზე მან ტბის თევზების 400 სახეობდან თითქმის ნახევარი გაწყვიტა. თევზების ეს მასიური განადგურება საფრთხეს უქმნის მილიონობით ადგილობრივ მცხოვრებს, რომლებიც ტილაპიებით, ციხლიდებითა და ტბის სხვა პატარა თევზებით იკვებებიან. ეს პატარა თევზები ტბასაც ასუფთავებენ. ზოგი მათგანი შისტოსომატოზის გამავრცელებელი ლოკოკინებით იკვებება და ამით დაავადების შემთხვევებს ამცირებს. ზოგი კი ჭამს წყალმცენარეებს, რომლებიც სწრაფად ედება მთელ ტბას. მომრავლებული წყალმცენარეების ლპობის გამო წყალში ჟანგბადის შემცველობა კლებულობს. იმ თევზების გაწყვეტის გამო, რომლებიც ტბას ასუფთავებენ, თანდათანობით ფართოვდება უჟანგბადო „მკვდარი ზონები“, რის გამოც კიდევ უფრო მეტი თევზი იხოცება. თევზების გაწყვეტის გამო ნილოსის გაუმაძღარი ქორჭილა საკმარის საკვებს ვერ შოულობს და თავისსავე შვილებს ჭამს! ვეებერთელა თევზი, რომელიც მთელ ტბას ანადგურებს, თავის თავსაც უპირებს განადგურებას!
[რუკა 15 გვერდზე]
(სრული ტექსტი იხილეთ პუბლიკაციაში)
უგანდა
კენია
ტანზანია
ტბა ვიქტორია
[სურათი 15 გვერდზე]
ქადაგება ვიქტორიის ნაპირებთან.
[სურათი 16 გვერდზე]
ფეიქარა
[სურათი 16, 17 გვერდებზე]
ვარხვები
[სურათი 17 გვერდზე]
თეთრი ყანჩა
[სურათი 16, 17 გვერდებზე]
ნილოსის ნიანგი
[სურათი 16, 17 გვერდებზე]
ბეჰემოტზე შემდგარი რუხი ყანჩა