ᲮᲐᲖᲐᲔᲚᲘ
[იხილა ღმერთმა]
სირიის გამოჩენილი მეფე, რომელმაც, მეფობა, სავარაუდოდ, ისრაელის მეფე იეჰორამის მმართველობის დროს (დაახლ. ძვ. წ. 917—905 წწ.) დაიწყო (2მფ. 8:7—16) და ისრაელის მეფე იეჰოაშის მმართველობის დროს (დაახლ. ძვ. წ. 859—845 წწ.) გარდაიცვალა (2მფ. 13:24, 25). ხაზაელი სამეფო გვარის წარმომადგენელი არ ყოფილა. ის თავისი წინამორბედის, სირიის მეფე ბენ-ჰადად II-ის კარზე დიდი მოხელე იყო (2მფ. 8:7—9).
ხაზაელის გამეფებამდე წლებით ადრე იეჰოვამ ელიას უბრძანა, სირიის მეფედ ხაზაელი ეცხო, რადგან სურდა, ხაზაელის ხელით დაესაჯა ურჩი ისრაელი (1მფ. 19:15—18).
ხაზაელი პირდაპირი გაგებით არასდროს უცხიათ ზეთით. სინამდვილეში, ელიასთვის მიცემული დავალება მისი საქმის გამგრძელებელმა, ელისემ შეასრულა. დასნეულებულმა მეფე ბენ-ჰადად II-მ ხაზაელის ხელით სირიის მთავარ ქალაქ დამასკოში ელისეს დიდი ძღვენი გაუგზავნა, რათა გაეგო, გამოჯანმრთელდებოდა თუ არა. ელისემ უთხრა ხაზაელს: „წადი და უთხარი [ბენ-ჰადადს], მორჩები-თქო“. თუმცა ისიც დასძინა: „იეჰოვამ გამიმჟღავნა, რომ მოკვდება“. შემდეგ ხაზაელს მიმართა: „შენი თავი მახილვინა იეჰოვამ სირიის მეფედ“. უკან დაბრუნებულმა ხაზაელმა მეფეს ელისეს პასუხი გადასცა: „ასე მითხრა, მორჩებაო“. მეორე დღეს ხაზაელმა სველი გადასაფარებლით გაგუდა მეფე და თვითონ გამეფდა (2მფ. 8:7—15).
ელისეს მიერ ხაზაელისთვის ნათქვამი სიტყვების ირგვლივ მრავალი ვარაუდი არსებობს. მასორეტული ტექსტის კიდეზე გაკეთებული შენიშვნის, ბერძნული სეპტუაგინტის, ლათინური ვულგატისა და სირიული ფეშიტის, აგრეთვე, სხვა 18 ხელნაწერის თანახმად, ელისე ხაზაელს ეუბნება: „უთხარი: მორჩები-თქო“, თავად მასორეტულ ტექსტში კი წერია: „უთხარი: ვერ მორჩები-თქო“.
თუ ელისემ უთხრა: „მორჩები-თქო“, მაშინ ბენ-ჰადადის კითხვაზე ელისეს პასუხი ორაზროვანი იყო, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ბენ-ჰადადი მოკვდებოდა, თუმცა არა ავადმყოფობით, არამედ ხაზაელის ხელით. ნებისმიერ შემთხვევაში, ხაზაელმა მეფეს ელისეს პასუხი მხოლოდ ნაწილობრივ გადასცა, კერძოდ, რომ გამოჯანმრთელდებოდა, ხოლო რაც დაუმალა, საკუთარი ხელით აღასრულა (2მფ. 8:10).
ისრაელის მჩაგვრელი. გამეფებიდან მალევე ხაზაელი ისრაელისა და იუდას მეფეებს შეებრძოლა გალაადის რამოთში (რამა). ის, თუ რით დამთავრდა ეს ბრძოლა, ცნობილი არ არის. ბიბლია მხოლოდ იმას გვატყობინებს, რომ ამ ბრძოლაში ისრაელის მეფე იეჰორამი დაიჭრა (2მფ. 8:25—29; 2მტ. 22:1—6). იეჰორამის შემდეგ ისრაელში იეჰუ გამეფდა, რომლის მმართველობის დროს ხაზაელმა ისრაელისთვის მიწების ჩამოჭრა დაიწყო და იორდანის აღმოსავლეთით მდებარე გალაადი და ბაშანი დაიპყრო (2მფ. 10:32, 33). ამან, როგორც ჩანს, მას იუდას სამეფოზე იერიშის მისატანად გაუხსნა გზა. ხაზაელმა ჯერ ფილისტიმელთა გათი დაიპყრო, შემდეგ კი გეზი იერუსალიმისკენ აიღო. იუდას მეფე იეჰოაშმა ტაძრისა და მეფის სასახლის საგანძურიდან გამოტანილი ძვირფასეულობა შეაძლია ხაზაელს და ისიც დაეხსნა იერუსალიმს (2მფ. 12:17, 18).
იეჰუს ვაჟის, იეჰოახაზის მეფობის დროს, ხაზაელი ისრაელის დაუძინებელი მტერი გახდა. ამგვარად შესრულდა ის, რაც ელისე წინასწარმეტყველმა განჭვრიტა: ხაზაელი ცეცხლს მისცემდა ისრაელის გამაგრებულ ადგილებს, მახვილით დახოცავდა მათ რჩეულ კაცებს, აკუწავდა მათ შვილებს და გაფატრავდა მათ ორსულ ქალებს (2მფ. 13:3, 22; 8:12). თუმცა ღმერთმა სირიას ისრაელის განადგურების უფლება არ მისცა (2მფ. 13:4, 5). ხაზაელის სიკვდილის შემდეგ, ისრაელის მეფე იეჰოაშმა სამჯერ სძლია ხაზაელის ვაჟს, ბენ-ჰადად III-ს და უკან დაიბრუნა მამამისისთვის, მეფე იეჰოახაზისთვის წართმეული ქალაქები (2მფ. 13:23—25). მოგვიანებით, ისრაელის მეფე იერობოამ II-მ იუდასა და ისრაელს დამასკო და ხამათი დაუბრუნა (2მფ. 14:28).
უძველეს წარწერებში. ხაზაელი მოხსენიებულია ისტორიულ წარწერაში, რომელიც ალეპოს სამხრეთ-დასავლეთით დაახლ. 40 კილომეტრში, თანამედროვე აფისში აღმოაჩინეს. ეს წარწერა ადასტურებს ბიბლიურ ცნობას, რომ ხაზაელის შემდეგ სირიის მეფე მისი ვაჟი, ბენ-ჰადად III (ტექსტში „ბარჰადადი“) გახდა.
თავის ანალებში სალმანასარ III აღწერს სირიაზე გალაშქრებისა და ხაზაელზე გამარჯვების ისტორიას. ანალებში ხაზაელს მდაბიო (სიტყვასიტყვით, არარაობის ძე) ეწოდება, როგორც ჩანს, იმის გამო, რომ მან, არამეფური წარმომავლობის მიუხედავად დამასკოს სამეფო ტახტი მეფე ბენ-ჰადად II-ის მკვლელობის შემდეგ ჩაიგდო ხელში. ერთ-ერთი წარწერა ასე იკითხება: „ჩემი მეფობის მეთვრამეტე წელს მეთექვსმეტეჯერ გადავლახე ევფრატი. დამასკოელ (იმერისუ) ხაზაელს თავისი მრავალრიცხოვანი ჯარის იმედი ჰქონდა, მან დიდძალი ჯარი შეკრიბა და სენირის მთა (სა-ნი-რუ), ლიბანის წინ რომ დგას, თავის სიმაგრედ აქცია. შევებრძოლე და ვძლიე, მახვილით დავუხოცე 16 000 გამოცდილი მებრძოლი. წავართვი 1 121 ეტლი, 470 საჯდომი ცხენი, ხელთ ვიგდე მისი ბანაკიც. გაქცევით უშველა თავს (მაგრამ) გამოვუდექი და თავის სამეფო სამყოფელში, დამასკოში (დი-მას-ქი) მოვიმწყვდიე. (იქ) გავუჩეხე ბაღები (ქალაქგარეთ და გავეცალე). ხავრანის მთამდე (sadee matHa-u-ra-ni) ვიარე, ვანადგურე, ვთელე და გადავწვი უამრავი ქალაქი და ურიცხვი ნადავლი წამოვიღე“ (Ancient Near Eastern Texts, ჯ. პრიჩარდის რედაქციით, 1974, გვ. 280).
როგორც ჩანს, სალმანასარ III-მ ვერ შეძლო დამასკოს დაპყრობა. ეს ტიგლათფილესერ III-მ მოახერხა სირიის მეფე რეცინის დროს. ასე შესრულდა ამოსის პირით წარმოთქმული იეჰოვას წინასწარმეტყველება: „ცეცხლს გავუგზავნი ხაზაელის სახლს და შთანთქავს ის ბენ-ჰადადის საცხოვრებელ კოშკებს; დავამტვრევ დამასკოს ურდულს“ (ამ. 1:4, 5; 2მფ. 16:9).