„იეჰოვა“ თუ „იაჰვე“?
„შეთითხნული“, „დამახინჯებული“. რამ აღძრა ძველი ებრაულის სპეციალისტები, ასეთი კატეგორიული სიტყვები გამოეყენებინათ? განხილვის საგანია, არის თუ არა „იეჰოვა“ ღვთის სახელის სწორი ფორმა. საუკუნეზე მეტია ამ საკითხზე დაობენ. დღეს სწავლულების უმრავლესობა უპირატესობას „იაჰვეს“ ანიჭებს. მაგრამ ნამდვილად ასე „დამახინჯებულია“ ფორმა „იეჰოვა“?
დავის ფესვები
ბიბლიის თანახმად, ღმერთმა თვითონ გაუმჟღავნა კაცობრიობას თავისი სახელი (გამოსვლა 3:15a). ბიბლია გვიჩვენებს, რომ ძველად ღვთის მსახურები ყოველთვის იყენებდნენ ამ სახელს (დაბადება 12:8; რუთი 2:4). ღვთის სახელი სხვა ერებისთვისაც იყო ცნობილი (იესო ნავეს ძე 2:9). განსაკუთრებით იმ პერიოდში, როდესაც ბაბილონის ტყვეობიდან გათავისუფლებულ ებრაელებს მრავალი ეროვნების ხალხთან ჰქონდათ კავშირი (ფსალმუნი 95:2–10; ესაია 12:4; მალაქია 1:11). ერთ-ერთ ბიბლიურ ლექსიკონში ნათქვამია: „მრავალი მტკიცება არსებობს იმისა, რომ ბაბილონის ტყვეობიდან დაბრუნების შემდეგ იუდეველთა რელიგიამ ბევრი უცხოელი მიიზიდა“ (The Interpreter’s Dictionary of the Bible). მაგრამ ახ. წ. I საუკუნისთვის ღვთის სახელთან დაკავშირებით ცრურწმენა გავრცელდა. საბოლოოდ, იუდეველებმა შეწყვიტეს ღვთის სახელის საჯაროდ გამოყენება, ზოგიერთები კი ამ სახელის ხსენებასაც კი კრძალავდნენ. ამგვარად დაიკარგა ღვთის სახელის სწორი გამოთქმა. მაგრამ მართლა დაიკარგა?
რაზე მეტყველებს სახელი?
ებრაულად ღვთის სახელი იწერება יהוה. ამ ოთხ ასოს, რომელიც მარჯვნიდან მარცხნივ იკითხება, ჩვეულებრივ, ტეტრაგრამატონი ეწოდება. ბიბლიაში მოხსენიებული მრავალი საკუთარი სახელი ღვთის სახელის შემოკლებულ ფორმას შეიცავს. შესაძლებელია, რომ ეს საკუთარი სახელები დაგვეხმაროს იმის გაგებაში, თუ როგორ წარმოითქმებოდა ღვთის სახელი?
უესლის (ვაშინგტონი) სასულიერო სემინარიის ყოფილი თანამშრომლის პროფესორ ჯორჯ ბიუკენენის აზრით, შესაძლებელია. პროფესორი ბიუკენენი განმარტავს: „ძველად მშობლები შვილებს ხშირად თავიანთი ღვთაებების სახელებისგან ნაწარმოებ სახელებს არქმევდნენ. ეს ნიშნავს, რომ შვილებისა და ღვთაებების სახელები მსგავსად წარმოითქმებოდა. სახელებში ტეტრაგრამატონიც გამოიყენებოდა, თანაც ყოველთვის შუა ხმოვნით“.
განვიხილოთ ბიბლიაში მოცემული რამდენიმე საკუთარი სახელი, რომელიც ღვთის სახელის შემოკლებულ ფორმას შეიცავს. იონათანი ებრაულ ტექსტში გვხვდება როგორც „ჲოჰნათან“ ან „ჲეჰოჰნათან“, რაც ნიშნავს „ჲაჰომ ან ჲაჰოვამ მოგვცა“, — ამბობს პროფესორი ბიუკენენი. ებრაულად წინასწარმეტყველ ელიას სახელი ჟღერს როგორც „ელიჲაჰ“ ან „ელიჲაჰუ“. პროფესორ ბიუკენენის აზრით, ეს ნიშნავს: „ჩემი ღმერთია ჲაჰუ ან ჲაჰუვა“. მსგავსად ამისა, სახელი იოშაფატი ებრაულად ჟღერს როგორც „ჲეჰოჰშაფატ“ და ნიშნავს „ჲაჰომ გაასამართლა“.
ტეტრაგრამატონის ორ მარცვლად ანუ „ჲაჰვე“-დ წარმოთქმისას ხმოვანი „ო“ იკარგება. მაგრამ მრავალ ბიბლიურ სახელში, რომლებიც ღვთის სახელს შეიცავს, ეს შუა ხმოვანი ჩნდება სახელის როგორც სრულ, ისე შემოკლებულ ფორმებში, მაგალითად იონათანი და იეჰონათანი. აქედან გამომდინარე, ღვთის სახელთან დაკავშირებით პროფესორი ბიუკენენი ამბობს: «ხმოვან „უ“-ს ან „ო“-ს ამოგდება შეუძლებელია. ეს სახელი ხანდახან შემოკლებული იყო „ჲა“-დ, მაგრამ არცერთხელ „ჲავეჰ“-დ. . . როცა ტეტრაგრამატონს ერთ მარცვლად წარმოთქვამდნენ, ის ჟღერდა როგორც „ჲაჰ“ ან „ჲო“. როცა სამ მარცვლად წარმოთქვამდნენ, ის უნდა ყოფილიყო „ჲაჰოვა“ ან ჲაჰუვაჰ“. თუკი მას ორ მარცვლად შეამოკლებდნენ, იქნებოდა „ჲაჰო“ » (Biblical Archaeology Review).
ეს კომენტარები გვეხმარება, გავიგოთ XIX საუკუნის ებრაულის სპეციალისტის, გეზენიუსის, მოსაზრება: „ვინც ფიქრობს, რომ [ღვთის სახელი] გამოითქმებოდა როგორც יְהוָֹה [ჲე-ჰო-ვაჰ], უსაფუძვლოდ არ იცავს თავის მოსაზრებას. სახელის ამგვარი წარმოთქმა უფრო გასაგებს ხდის შემოკლებების: יְהוֹ [ჲეჰო] და יוֹ [ჲო] წარმოთქმას, რომლებითაც მრავალი საკუთარი სახელი იწყება“ (Hebrew and Chaldee Lexicon to the Old Testament Scriptures).
მიუხედავად ამისა, ევერეტ ფოქსი თავის ახლახან თარგმნილი „მოსეს ხუთწიგნეულის“ წინასიტყვაობაში წერს: «ყოველგვარმა მცდელობამ — აღედგინათ [ღვთის] ებრაული სახელის „სწორი“ გამოთქმა — უშედეგოდ ჩაიარა. ძნელია დამაჯერებლად იმის თქმა, თუ რომელია სწორი: „იეჰოვა“, რომელსაც ზოგჯერ გაიგებ, თუ მეცნიერებს შორის გავრცელებული „იაჰვე“ ».
ცხადია, მეცნიერთა შორის დავა გაგრძელდება. ებრაელებმა მანამდე შეწყვიტეს ჭეშმარიტი ღმერთის სახელის წარმოთქმა, სანამ მასორეტები ხმოვნების აღმნიშვნელი ნიშნების სისტემას შემოიღებდნენ. აქედან გამომდინარე, შეუძლებელია იმის დამტკიცება, რომელი ხმოვნები გამოიყენებოდა თანხმოვნებთან יהוה (ჲჰვჰ). მაგრამ ბიბლიური პერსონაჟების სახელების სწორი გამოთქმები, რომლებიც არასოდეს დაკარგულა, წარმოადგენს იმის ნამდვილ გასაღებს, თუ როგორ გამოითქმებოდა ღვთის სახელი. ამ ფაქტზე დაყრდნობით, ზოგიერთი სწავლული ეთანხმება იმ აზრს, რომ სახელი „იეჰოვა“ სულაც არ არის „დამახინჯებული“.
[სქოლიო]
a „საქართველოს ეკლესიის კალენდრის“ (1992, გვ. 203, სქოლიო) თანახმად, ქართულ ბიბლიაში სახელი „იეჰოვა“ გადმოთარგმნილია სიტყვით „უფალი“. ასე რომ, ამ სტატიაში ეს და ზოგი სხვა მუხლი აღებულია ინგლისურ ენაზე გამოცემული „საღვთო წერილის ახალი ქვეყნიერების თანგმანიდან“ და რუსულ ენაზე გამოცემული „საღვთო წერილიდან“ (არქიმანდრიტ მაკარის თარგმანი).
[სურათები 31 გვერდზე]
„იეჰოვა“ — ღვთის სახელის ეს ფორმა ყველაზე გავრცელებულია.