როგორ მოევლინა მსოფლიოს ფოტოგრაფია?
„გამოიღვიძეთ!“–ისთვის შვედეთიდან
იტალიელი ფიზიკოსის, ჯამბატისტა დელა პორტას (1535?—1615 წწ.) სტუმრები გაოგნებულები იყვნენ. გადმოცემის თანახმად, მათ წინ, კედელზე თავდაყირა მოსიარულე ადამიანთა გამოსახულებები გაჩნდა. შეშინებული სტუმრები ოთახიდან გაცვივდნენ. დელა პორტა ჯადოქრობაში დაადანაშაულეს და სასამართლოს გადასცეს!
სინამდვილეში დელა პორტას მხოლოდ სტუმრების გამხიარულება სურდა. მას უნდოდა წარედგინა მათთვის კამერა–ობსკურა, რაც ლათინურ ენაზე სიტყვასიტყვით „ბნელ ოთახს“ ნიშნავს. კამერა–ობსკურის მუშაობის პრინციპი მარტივია, თუმცა შედეგები შეიძლება საკმაოდ შთამბეჭდავი იყოს. რა პრინციპით მუშაობს კამერა–ობსკურა?
შუქშეუვალ ყუთში ანუ „ოთახში“ პატარა ნახვრეტიდან შედის სინათლის სხივი და მოპირდაპირე კედელზე ჩნდება საგნის შებრუნებული გამოსახულება. ასე რომ, დელა პორტას სტუმრები სინამდვილეში ხედავდნენ მსახიობებს, რომლებიც ოთახის გარეთ წარმოდგენას დგამდნენ. კამერა–ობსკურა თანამედროვე ფოტოაპარატების პირველსახე იყო. შესაძლოა, თქვენც ხართ იმ მილიონობით ადამიანს შორის, რომლებსაც აქვთ ფოტოაპარატი ან ერთხელ მაინც გადაუღიათ სურათი თუნდაც ხელმისაწვდომი, უბრალო ფოტოაპარატით.
კამერა–ობსკურა დელა პორტას დროის აღმოჩენა არ ყოფილა. ჯერ კიდევ არისტოტელემ (ძვ. წ. 384—322 წწ.) შეისწავლა პრინციპი, რომელიც მოგვიანებით საფუძვლად დაედო კამერა–ობსკურის მუშაობას. მე–10 საუკუნეში მოღვაწე არაბმა მეცნიერმა, ალ–ჰაისამმა დაწვრილებით აღწერა ეს პრინციპი, მე–15 საუკუნის ფერმწერმა ლეონარდო და ვინჩიმ კი ის თავის ჩანაწერებში შეიტანა. მე–16 საუკუნეში ლინზის გამოგონებამ ხელი შეუწყო კამერა–ობსკურის საშუალებით უფრო მკაფიო გამოსახულების მიღებას. მას ბევრი მხატვარი იყენებდა პერსპექტივისა და პროპორციის მეტი სიზუსტისათვის. მაგრამ მრავალი მცდელობის მიუხედავად ხანგამძლე ფოტოგამოსახულების მიღება მე–19 საუკუნემდე ვერა და ვერ ხერხდებოდა.
პირველი ფოტოგრაფი
ფრანგმა ფიზიკოსმა ჯოზეფ ნისეფორ ნიეფსმა ხანგამძლე ფოტოგამოსახულების მიღებაზე მუშაობა, როგორც ჩანს, 1816 წლიდან დაიწყო. ნამდვილი წარმატება მას მოუტანა ლითოგრაფიული ექსპერიმენტების ჩატარებამ, რომლის დროსაც აღმოაჩინა, რომ ფოტოგამოსახულების მისაღებად შეიძლებოდა „იუდეის ბიტუმად“ წოდებული შუქმგრძნობიარე ნივთიერების გამოყენება. 1820–იანი წლების შუაპერიოდში კამერა–ობსკურაში ის დებდა კალის ფირფიტას, რომელსაც ბიტუმი ჰქონდა წასმული. კამერა–ობსკურას ის ათავსებდა ფანჯარასთან, საიდანაც მისი ადგილ–მამული კარგად ჩანდა, ისე რომ რვა საათის განმავლობაში ფირფიტას შუქი დასცემოდა. მის მიერ მიღებული შენობის, ხისა და ბეღლის ბუნდოვანი სურათით დღევანდელი გამოუცდელი ფოტომოყვარულებიც კი არ მოიხიბლებოდნენ, მაგრამ ნიეფსს ნამდვილად ჰქონდა მიზეზი, ეამაყა თავისი ექსპერიმენტების შედეგით. სავარაუდოდ, მისი სურათი პირველი ხანგამძლე ფოტოგამოსახულება იყო.
თავისი მეთოდის დასახვეწად ჯოზეფ ნიეფსმა 1829 წელს თანამშრომლობა შესთავაზა გავლენიან მეწარმეს, ლუი დაგერს. 1833 წელს ნიეფსის სიკვდილის შემდეგ დაგერმა მნიშვნელოვან წარმატებებს მიაღწია. ის სპილენძის ფირფიტებს ფარავდა იოდოვანი ვერცხლით, რაც ბიტუმზე უფრო შუქმგრძნობიარე იყო. შემთხვევით მან აღმოაჩინა, რომ გამოსახულება უფრო მკვეთრი იყო, როცა ექსპონირების შემდეგ ფირფიტას ვერცხლისწყლის საშუალებით ამჟღავნებდა. ამ აღმოჩენამ საგრძნობლად შეამცირა ექსპონირების დრო. მალე დაგერმა ისიც აღმოაჩინა, რომ ნატრიუმის ქლორიდის ხსნარში ფირფიტის ამოვლების შემდეგ ფოტოგამოსახულება ხანგრძლივად ნარჩუნდებოდა. ასე რომ, ფოტოგრაფია მზად იყო მსოფლიოს წინაშე წარსადგენად.
მსოფლიო ეცნობა ფოტოგრაფიას
ფართო საზოგადოებას დაგერის მეთოდი, რომელიც დაგეროტიპიის სახელწოდებით გახდა ცნობილი, 1839 წელს წარუდგინეს. ამას დიდი გამოხმაურება მოჰყვა. მეცნიერი ჰელმუტ გერნსჰეიმი თავის წიგნში „ფოტოგრაფიის ისტორია“ წერს: „ალბათ, არც ერთ სხვა გამოგონებას არ მიუპყრია საზოგადოების ყურადღება ისე ძლიერ და არ მოუპოვებია აღიარება ისე სწრაფად, როგორც ეს დაგეროტიპიის შემთხვევაში იყო“. პრეზენტაციაზე დამსწრე ერთი პიროვნება წერდა: „ერთი საათის შემდეგ ოპტიკის ყველა მაღაზია ხალხით იყო სავსე; თუმცა საკმარისი ხელსაწყოები არ აღმოჩნდა დაგეროტიპიის გამოყენების ყველა მსურველის დასაკმაყოფილებლად. რამდენიმე დღის შემდეგ პარიზის პარკებსა და მოედნებზე დაინახავდით ეკლესიებისა და სასახლეებისკენ მიმართულ სამფეხა შავ ყუთებს. დედაქალაქის ფიზიკოსები, ქიმიკოსები და სწავლულები მოვერცხლილი ფირფიტების გაპრიალებით იყვნენ დაკავებულნი. საუკეთესო ვაჭრებიც კი ვერ უძლებდნენ ცდუნებას და არ იშურებდნენ ფულს იოდისა და ვერცხლისწყლის საყიდლად“. პარიზის პრესამ მალევე შემოიღო ახალი ტერმინი — „დაგეროტიპომანია“.
დაგეროტიპიის ხარისხით აღფრთოვანებული ბრიტანელი მეცნიერი ჯონ ჰერშელი წერდა: „გაზვიადება არ იქნება, თუ მას სასწაულს ვუწოდებთ“. ზოგი ამ აღმოჩენას მაგიურ ძალებსაც კი მიაწერდა.
მაგრამ ახალ აღმოჩენას ყველა როდი შეხვდა დიდი აღტაცებით. 1856 წელს ნეაპოლის სამეფოს მეფემ აკრძალა ფოტოგრაფია, როგორც ჩანს, იმ მიზეზით, რომ მას „ავ თვალად“ მიიჩნევდნენ. დაგეროტიპის დანახვაზე ფრანგმა ფერმწერმა პოლ დელაროშმა წამოიძახა: „ეს მხატვრობას დაასამარებს!“ ამ გამოგონებამ თავსატეხი გაუჩინა მხატვრებს. ისინი ფიქრობდნენ, რომ შემოსავლის წყაროს დაკარგავდნენ. ზოგიერთი მხატვრის შიში ერთმა მიმომხილველმა ასე გამოხატა: „ფოტოგრაფიის ოპტიკურმა რეალობამ შეიძლება ადამიანებს ჩაუხშოს სილამაზის შეგრძნება“. ფოტოსურათები იმის გამოც გახდა კრიტიკის საგანი, რომ თავისი რეალობით ამსხვრევდა სილამაზისა და ახალგაზრდობის ასე ძვირფას ილუზიებს.
დაგერი ტოლბოტის პირისპირ
ინგლისელი ფიზიკოსი უილიამ ჰენრი ფოქს ტოლბოტი დარწმუნებული იყო, რომ თავად იყო ფოტოგრაფიის გამომგონებელი. ამიტომ ის გაოცებული დარჩა, როცა გაიგო დაგერის აღმოჩენის შესახებ. ტოლბოტი კამერა–ობსკურაში ათავსებდა ვერცხლის ქლორიდით დაფარულ ქაღალდს. მიღებულ ნეგატივს ის ამუშავებდა, ზედ ადებდა ვერცხლის ქლორიდით დაფარულ სხვა ქაღალდს და შემდეგ მზის სინათლეზე ათავსებდა პოზიტივის დასამზადებლად.
ტოლბოტის მეთოდს თავიდან დიდი გამოხმაურება არ მოჰყოლია და ის ხარისხიანობით არ გამოირჩეოდა. მიუხედავად ამისა, მისმა მეთოდმა უფრო მეტად შეუწყო ხელი ფოტოგრაფიის შემდგომ განვითარებას. ერთი ნეგატივიდან შეიძლებოდა ნებისმიერი რაოდენობის პოზიტივის დამზადება და, დაგეროტიპებთან შედარებით, ქაღალდიც უფრო იაფი და ადვილი დასამუშავებელი იყო. თანამედროვე ფოტოგრაფია სწორედ ტოლბოტის მეთოდზეა დაფუძნებული, დაგეროტიპია კი, თავდაპირველი პოპულარობის მიუხედავად, დავიწყებას მიეცა.
ფოტოგრაფიის მამობაზე პრეტენზიას მხოლოდ ნიეფსი, დაგერი და ტოლბოტი არ აცხადებდნენ. 1839 წელს დაგერის მეთოდის პრეზენტაციის შემდეგ, სულ მცირე, 24-მა მამაკაცმა სხვადასხვა ქვეყანაში — ნორვეგიით დაწყებული, ბრაზილიით დამთავრებული — განაცხადა, რომ მანამდე ჰქონდათ აღმოჩენილი ფოტოგრაფიული მეთოდი.
ფოტოგრაფია და მნიშვნელოვანი სოციალური ცვლილებები
სოციალური რეფორმების გამტარებელმა იაკობ ავგუსტ რიისმა ფოტოგრაფია იმის შესანიშნავ საშუალებად მიიჩნია, რომლითაც საზოგადოების ყურადღებას ხალხის უკიდურეს სიღარიბეზე მიაპყრობდა. 1880 წლიდან ის ნიუ–იორკის ღარიბ რაიონებში საღამოობით სურათებს იღებდა. განათების მიზნით იგი ტაფაზე წვავდა მაგნიუმის ფხვნილს, რაც საკმაოდ სახიფათო იყო. სახლს, რომელშიც მუშაობდა, ორჯერ ხანძარი გაუჩნდა. ერთხელ კი თავად მას წაეკიდა ცეცხლი ტანსაცმელზე. როგორც ამბობენ, მისმა სურათებმაც შეიტანა წვლილი იმაში, რომ პრეზიდენტმა თეოდორ რუზველტმა სახელმწიფოს სათავეში მოსვლის შემდეგ არაერთი სოციალური რეფორმა გაატარა. უილიამ ჰენრი ჯექსონის მიერ გადაღებულმა ბუნების ფოტოსურათებმა იმდენად დიდი გავლენა იქონია, რომ შეერთებული შტატების კონგრესმა 1872 წელს იელოუსტოუნი მსოფლიოში პირველ ეროვნულ პარკად აქცია.
ყველასთვის ხელმისაწვდომი
1880–იანი წლების მიწურულისთვის ბევრს, ვისაც სურვილი ჰქონდა, ფოტოგრაფი გამხდარიყო, გასაქანი არ ეძლეოდა, რადგან ეს დიდ ხარჯებთან და სირთულეებთან იყო დაკავშირებული. მაგრამ 1888 წელს ჯორჯ ისთმენის გამოგონებამ ფოტოგრაფია ყველასთვის ხელმისაწვდომი გახადა. მის მიერ შექმნილი კოდაკის აპარატი, რომელშიც იდებოდა ელასტიური ლენტის ხვია, ადვილად გამოსაყენებელი და მცირე ზომის იყო.
სურათების გადაღების შემდეგ მომხმარებელი აპარატს „კოდაკის“ საწარმოში აგზავნიდა. იქ ფირს ამჟღავნებდნენ, აპარატში ახალ ფირს დებდნენ და უკან უგზავნიდნენ პატრონს მზა სურათებთან ერთად. ეს ყველაფერი საკმაოდ იაფი ჯდებოდა. კომპანიის რეკლამა „თქვენ ღილაკს თითი დააჭირეთ, დანარჩენს კი ჩვენ გავაკეთებთ“, ნამდვილად არ იყო გადაჭარბებული.
ამგვარად ფოტოგრაფია ყველასთვის ხელმისაწვდომი გახდა. მას შემდეგ ფოტოგრაფიისადმი ინტერესი არ განელებულა. ამის დასტურად კმარა თუნდაც ის ფაქტი, რომ ყოველწლიურად მილიარდობით სურათს იღებენ. ფოტოგრაფია კიდევ უფრო პოპულარული გახადა ციფრული ფოტოაპარატის გამოგონებამ, რომელშიც გამოსახულება მეგაპიქსელებში იქმნება. მის მეხსიერებაში ასობით ფოტოსურათის შენახვაა შესაძლებელი. მაღალი ხარისხის სურათების ბეჭდვა სახლშიც კი შეიძლება კომპიუტერისა და პრინტერის საშუალებით. დიახ, ფოტოგრაფიამ საოცარი პროგრესი განიცადა.
[სურათი 20 გვერდზე]
პარიზის პანორამა დაგეროტიპზე, დაახლოებით 1845 წელი.
[სურათი 20 გვერდზე]
სავარაუდოდ პირველი ფოტოგამოსახულების რეპროდუქცია, დაახლოებით 1826 წელი.
[სურათი 20 გვერდზე]
კამერა-ობსკურას მრავალი მხატვარი იყენებდა.
[სურათი 21 გვერდზე]
ჯოზეფ ნიეფსი
[სურათი 23 გვერდზე]
დაგეროტიპიით გადაღებული ლუი დაგერის პორტრეტი (1844 წელი) და მისი ფოტოკამერა.
[სურათი 23 გვერდზე]
უილიამ ტოლბოტის სტუდია (დაახლ. 1845 წელი) და მისი ფოტოკამერები.
[სურათი 23 გვერდზე]
ჯორჯ ისთმენის მიერ 1890 წელს კოდაკ №2-ით გადაღებული სურათი და მისი ფოტოკამერა №1 მოწყობილობით, რომელშიც ფირი იდებოდა.
[სურათი 23 გვერდზე]
იელოუსტოუნის ეროვნული პარკის ერთ-ერთი ხედის ფოტოსურათი, გადაღებულია 1871 წელს უილიამ ჯექსონის მიერ.
[სურათი 23 გვერდზე]
თანამედროვე ციფრულ ფოტოაპარატებში სურათები მეგაპიქსელებში იქმნება.
[სურათის საავტორო უფლებები 20 გვერდზე]
Panoramic of Paris: Photo by Bernard Hoffman/Time Life Pictures/Getty Images; Niepce’s photograph: Photo by Joseph Niepce/Getty Images; camera obscura: Culver Pictures
[სურათის საავტორო უფლებები 22 გვერდზე]
Page Page 23: Talbot’s studio: Photo by William Henry Fox Talbot & Nicholaas Henneman/Getty Images; Talbot’s camera: Photo by Spencer Arnold/Getty Images; Kodak photo, Kodak camera, and Daguerre camera: Courtesy George Eastman House; Yellowstone: Library of Congress, Prints & Photographs Division, LC-USZ62-52482