Matatu—Fiara Fitaterana Mareva-doko any Kenya
AVY AMIN’NY MPANORATRA NY MIFOHAZA! ATSY KENYA
MAHITA teny fiderana amin-kafanam-po foana ny olona mitsidika an’i Kenya rehefa mitantara ny diany. Tsy afaka ao an-tsain’ny mpitsidika ny reny elefanta, ny liona tsara tarehy, ary ny masoandro mody midorehitra. Maro karazana ny zavatra tsara tarehy azo jerena eto. Misy zavatra hafa mahaliana anefa, fahita eny amin’ny lalana, dia ny matatu. Mampiseho karazana fiara fitaterana io anarana io. Hafa kely izy io ka izany no mahatonga azy ho be mpandeha eto Kenya.
Samy mahaliana avokoa na ny fomba fiasan’ny matatu na ny tantarany. Fiara Ford Thames efa ho simba navelan’ny tafika britanika tany Etiopia tamin’ny Ady Lehibe Faharoa no voalohany taminy. Nitondran’ny olona iray avy eto Nairobi ny namany ho eto an-tanàn-dehibe izy io, tany am-piandohan’ny taona 1960. Nasainy nandoa vola madinika telo mitentina 25 FMG eo ho eo isan’olona fotsiny izy ireo mba hividianana solika. Nahatsikaritra ny tombony mety ho azo tamin’ny fampiasana ireny fiara tranainy ireny ny hafa, tsy ela taorian’izay. Koa novana mba hahazaka olona 21 àry ny sasany taminy, ary nasiana dabilio hazo telo mifanatrika manaraka ny lavan’ilay fiara mba hipetrahana. Mitovy amin’ny bolekajas, fiara fitaterana nizerianina tranainy, ny fomba nandaminana azy. Vola madinika telo toy ny tamin’ny voalohany ihany no saran-dalana isaky ny nandeha. Izany angamba no antony iantsoana azy hoe matatu, avy amin’ny teny swahili hoe tatu, midika hoe “telo.” Novana modely vaovao tanteraka ny matatu tatỳ aoriana, tsy dia nitovy firy tamin’ilay mitabataba be taloha. Eny, ankehitriny dia lasa fiara marevaka be ny matatu hany ka nilaza azy io ho “zavatra maro loko” ny gazety mpiseho isan’andro iray eto Kenya. Hafa noho izay vitan’ny indostria madinika tamin’ireo taona 1960 izy io!
Mety hampientanentana ny fandehanana amin’ny matatu, indrindra rehefa feno fiara mifamoivoy eny amin’ny arabe ka miezaka hisongona azy ireny ilay mpamily! Andeha isika hiara-mitety an’i Nairobi amin’ny matatu mba hanandramantsika izany.
Mahafinaritra sady mahavariana
Hanomboka eo amin’ny fitobiany ny diantsika. Ahitana fiara maro be miandry ny fotoana hiaingany ho any amin’ny toerana samihafa eto. Amin’ny iray ora tolakandro izao; somebiseby mitady izay matatu hitondra azy ny olona. Ny sasany hanao dia maharitra ora vitsivitsy, lavitra ny tanàn-dehibe. Ny hafa handeha akaiky kokoa, angamba hihinana sakafo maivana. Tena manampy ny matatu.
Voamarikao ve fa feno loko marevaka ny ankamaroan’ireo fiara? Tsy natao hanatsarana fotsiny ny endriny akory ireny. Misy olona mifidy ny handeha amin’izay matatu marevaka indrindra. Hahita anarana vitsivitsy nosoratana tamin’ny loko eo amin’ny andaniny roa amin’ny fiara koa ianao, raha mandinika akaiky azy ireny. Eo, ohatra, ny resaka malaza toy ny “Taonarivo Vaovao”, “Internet”, sy ny hafa koa. Mampiseho toetra tsara faniry na zava-bita kosa ny teny toy ny hoe “Malemy fanahy” sy “Misionera.” Afaka mifampitaha amin’ny endrika mamiratry ny matatu ny jeepney any Philippines. Mahaliana fa fiara tavela tamin’ny Ady Lehibe Faharoa koa ny jeepney voalohany.
Mahavariana ny fomba fanintonana ny mpandeha. Efa voasoratra eo amin’ny fitaratra eo aloha ny lalana aleha, kanefa mbola miantsoantso mafy ihany ny mpandray vola, ny mpamily kosa manao hira amin’ny klakisaona. Aza gaga raha mahita soratra toy ny hoe “Jerosalema” na “Jeriko” ianao eo amin’ny matatu sasany. Tsy ho tonga any Moyen-Orient akory ianao raha mandeha amin’ny iray amin’ireny, fa any amin’ny faritanàna atsinanan’i Nairobi mitondra ireo anarana avy ao amin’ny Baiboly ireo kosa. Samy mandodona ny olona hiditra amin’ny azy daholo ny ankamaroan’ny mpandray vola, ka tsy mahagaga raha sahirana mifidy izay matatu handehanana izy ireo!
Tonga soa ato amin’ny matatu Frezy! Angamba hahafinaritra toy io voankazo io koa ny dia. Hita fa olona maro no tia an’ity matatu iray ity satria vetivety dia feno izy. Misy mozika malefaka izay mandrotsirotsy ny mpandeha avy amin’ny fanamafisam-peo kely eo amin’ny tafo. Aza mihevitra anefa fa mitovy amin’izany koa ny matatu hafa. Fantatra ho manana fanamafisam-peo ngezabe ao ambany seza izay mandefa mozika mankarenin-tsofina, ny fiara sasany. Efa folo minitra mahery izay no feno ny seza rehetra. Mbola tsy mihetsika ihany anefa ny matatu misy antsika. Fa nahoana? Mila asiana olona mitsangana koa eny anelanelan’ny laharan-tseza. Kely sisa dia zara raha hisy hihetsehana. Mbola hijanona matetika ihany koa ny matatu eny an-dalana mba handray olon-kafa.
Ela ny ela ka manainga isika. Manao resaka mafana, indrindra momba ny vaovao isan’andro, ny olona, na dia tsy mifankahalala aza. Toy ny eny an-tsena ilay izy. Tandremo anefa sao liana loatra amin’izany resaka izany. Nisy nanadino ny toerana nialany satria variana niady hevitra.
Intỳ misy lafiny hafa mampiavaka ny matatu: Tsy voatery manaraka lalana iray ihany izy. Mampiasa izay toerana azo aleha rehetra ny mpamily, na dia ny sisin-dalana natokana ho an’ny mpandeha an-tongotra aza mba hahatongavana alohan’ny fotoana noferany. Mila hanitsaka olona mihitsy izy indraindray. Tsy mora koa mandritra izany, ny asan’ny mpandray vola. Mitaky saran-dalana eo afovoan’ny mpandeha be tabataba izy, ka ny sasany tsy manaiky mora foana. Tsy dia mandray anjara amin’ny fifamaliana madinika anefa izy. Ajanona avy hatrany ny matatu ary asaina mivoaka ilay olona rehefa tsy mety mandoa, indraindray dia atao amin-karatsiam-panahy izany! Mampandre ny mpamily ny mpandray vola rehefa misy mpandeha te hiala sady mijery any ivelany sao misy hafa te hiditra. Misioka na mikapoka tafo na mampaneno lakolosy mipetraka eo amin’ny toerana mora ahazoana azy eo akaikin’ny varavarana izy, mba hampandrenesana ny mpamily. Afaka mijanona ny matatu amin’ny fotoana rehetra, na aiza na aiza, mba handray na hanala mpandeha, na dia efa misy toerana voatondro hijanonana ho an’ny fiara fitaterana rehetra aza.
Efa lavidavitra ny tanàn-dehibe no misy antsika izao; eto avokoa ny ankamaroan’ny mpandeha no miala. Handeha hiverina any amin’ny toerana niaingany amin’izay ny matatu. Handray olona betsaka izy eny an-dalana. Mitovy amin’ny hitantsika teo ihany ny zavatra ho hitan’ireo olona ireo. Tsy isalasalana fa nankafizintsika ny nandeha tamin’ny Frezy na dia tsy nilamina loatra aza.
Mbola hiasa foana ny matatu
Manana matatu 30 000 amin’ny antsalany ny indostria mampiasa an’io fitaterana io eto Kenya. Niova ho fikambanana miroborobo sy manankarena be izy io fa tsy toy ilay tavela tamin’ny ady, am-polony taona maro lasa intsony. Niteraka olana sasany koa anefa ny matatu. Ohatra, nampangaina ho tsy nanaraka ny lalàn’ny fifamoivoizana mahakasika ny mpitondra fiara hafa ny mpamiliny. Namoaka lalàna maromaro, noho izany, ny manam-pahefana mba hifehezana azy ireo. Nitokona tsindraindray ny indostrian’ny matatu ho fanoherana ireny fanovana ireny, ka niteraka olana ho an’ny olona an’arivony izay miantehitra amin’ny matatu isan’andro. Tsy ny rehetra no ho tia ny fomba fiasan’ny matatu, kanefa tena manolotra fomba fitaterana haingana ho an’ny olona tsy manam-bola firy eto amin’ity faritra ity izy ireny.
[Sary, pejy 22, 23]
Fiara Ford Thames
[Sary nahazoan-dalana]
Noor Khamis/The People Daily