Hoe gesond is jou skildklier?
DEUR ONTWAAK!-MEDEWERKER IN BRASILIË
SARA was diep bedroef toe sy haar baba in die eerste trimester van haar swangerskap verloor het. Omtrent ’n jaar later het sy nog ’n baba verloor. Etlike mediese toetse kon nie vasstel wat die oorsaak daarvan was nie. Namate die jare verbygegaan het, het Sara gewig begin optel, hoewel sy haar voedselinname beheer het en gereeld geoefen het. Sy het ook krampe in haar bene begin kry en ’n sensitiwiteit vir koue ontwikkel. Uiteindelik het bloedtoetse en ’n ultraklankskandering van haar skildklier aan die lig gebring dat Sara ’n siekte het wat as Hashimoto-skildklierontsteking bekend staan, ’n moontlike oorsaak van haar miskrame.a
Soos die meeste mense, het Sara nie juis aan haar skildklier gedink nie. Maar die feit dat haar gesondheid agteruitgegaan het, het getoon hoe belangrik hierdie klier eintlik is.
Die skildklier
Die skildklier is ’n klein, skoenlappervormige klier aan die voorkant van die nek net onder die strottehoof. Dit het twee lobbe wat om die tragea, of lugpyp, gevou is, en die hele klier weeg skaars 30 gram. Dit is deel van die liggaam se endokriene stelsel, ’n groep organe en weefsels wat hormone—chemiese boodskappers—produseer, berg en direk in die bloedstroom afskei.
Die skildklier bestaan uit talle klein follikels, of blasies, gevul met ’n taai vloeistof wat die skildklierhormone bevat. Hierdie hormone bevat ’n hoë konsentrasie jodium. Trouens, byna 80 persent van die jodium in die liggaam word in die skildklier gevind. ’n Tekort aan hierdie element in die dieet kan lei tot ’n vergrote skildklier, of goiter. In jong kinders kan ’n jodiumtekort hormoonvervaardiging onderdruk en gevolglik fisiese, verstandelike en seksuele ontwikkeling vertraag—’n toestand wat kretinisme genoem word.
Die werk van skildklierhormone
Die skildklierhormone word T3, RT3 (Tru-T3) en T4 genoem.b T3 sowel as RT3 is afkomstig van T4, en die omsetting vind hoofsaaklik buite die skildklier in die liggaam se weefsels plaas. Wanneer die liggaam dus meer skildklierhormone nodig het, skei die klier T4 in die bloedstroom af, en van daar kan die T4 en die derivate daarvan ’n uitwerking op al die liggaamselle hê.
Net soos die versneller die spoed van ’n motor se enjin beheer, reguleer skildklierhormone die tempo van die liggaam se metabolisme—die chemiese werking in die selle wat energie en nuwe weefsel voortbring. Skildklierhormone bevorder dus die normale groei en herstel van weefsel, beïnvloed die hartklop en verseker volgehoue energieproduksie vir spiere en liggaamshitte.
Skildklierhormone het ook ander belangrike funksies. Dit help byvoorbeeld die lewer om oortollige trigliseriede en laedigtheidslipoproteïene, wat slegte cholesterol genoem word, uit die bloedstroom te verwyder. Die cholesterol word na die gal en daarvandaan na die ontlasting oorgedra. Aan die ander kant kan ’n tekort aan die skildklierhormoon ’n toename in slegte cholesterol en ’n afname in hoëdigtheidslipoproteïene, of goeie cholesterol, veroorsaak.
In die spysverteringskanaal versnel skildklierhormone die afskeiding van spysverteringsappe en vermeerder dit ook die ritmiese golwe van spiersametrekkings (peristalse). Te veel van die skildklierhormoon kan dus veroorsaak dat ’n persoon te dikwels opelyf het, en te min daarvan kan hardlywigheid tot gevolg hê.
Hoe word die skildklier gereguleer?
Die regulering van die skildklier begin in die deel van die brein wat die hipotalamus genoem word. Wanneer die hipotalamus ’n tekort aan skildklierhormone bespeur, stuur dit seine na die nabygeleë pituïtêre klier, wat aan die onderkant van die brein, bo die verhemelte geleë is. Die pituïtêre klier skei dan tiroïedstimulerende hormoon (TSH) in die bloedstroom af om ’n sein aan die skildklier te stuur dat hy aan die werk moet spring.
Deur die vlakke van TSH en skildklierhormone in die bloed te meet, kan dokters bepaal of die skildklier goed funksioneer en gesond is. Dit is belangrik, want probleme kan ontstaan.
Wanneer die skildklier siek is
Die skildklier kan aangetas word deur ’n jodiumtekort in die dieet, fisiese of verstandelike stres, genetiese afwykings, infeksies, siekte (gewoonlik outo-immuunsiekte) of newe-effekte van medisyne wat vir verskeie siektes voorgeskryf word.c ’n Vergrote skildklier, of goiter, kan ’n teken van siekte wees. Die vergroting kan eweredig of in die vorm van knoppe voorkom. Hoewel goiters gewoonlik nie kwaadaardig is nie, moet ’n dokter altyd daaroor geraadpleeg word, aangesien dit ’n aanduiding kan wees van ’n ernstiger toestand, soos kanker.d
’n Sieklike skildklier produseer gewoonlik te veel of te min van die skildklierhormoon. Oorproduksie word hipertireose genoem en onderproduksie word hipotireose genoem. Omdat skildkliersiektes geleidelik en onmerkbaar kan ontwikkel, kan ’n persoon dit jare lank hê sonder om dit agter te kom. Soos met die meeste siektes, is dit beter as dit vroeg gediagnoseer word.
Die algemener skildkliersiektes is Hashimoto-skildklierontsteking en Graves-siekte. Albei is outo-immuunsiektes—wat so genoem word omdat die immuunstelsel normale liggaamselle vir vreemde weefsel aansien en dit aanval. Hashimoto-skildklierontsteking kom ses keer meer onder vroue voor as onder mans, en dit lei gewoonlik tot hipotireose. Graves-siekte is agt keer algemener onder vroue en veroorsaak gewoonlik hipertireose.
Daar bestaan verskillende menings oor hoe dikwels mense vir skildkliersiektes getoets moet word, hoewel dit oor die algemeen as belangrik beskou word om pasgebore babas daarvoor te toets. (Sien die venster “’n Belangrike toets vir pasgebore babas”.) As ’n mediese ondersoek aandui dat die skildklier onderaktief is, word daar gewoonlik getoets vir teenliggaampies wat die klier aanval. Maar as die toets toon dat die skildklier ooraktief is, kan ’n skandering van die skildklier gewoonlik gedoen word, tensy die pasiënt swanger is of borsvoed. As daar knoppe in die skildklier is, sal ’n biopsie moontlik gedoen moet word om seker te maak dat dit nie kwaadaardig is nie.
Wanneer behandeling nodig is
Medisyne kan die simptome van hipertireose, soos ’n vinnige hartklop, spierbewing en angstigheid verlig. Ander behandeling behels die vernietiging van skildklierselle sodat die klier minder hormone vervaardig. En soms moet die skildklier dalk chirurgies verwyder word.
Vir pasiënte met hipotireose of wie se skildklier verwyder is, skryf dokters gewoonlik daaglikse dosisse van die hormoon T4 voor. Om die dosis reg te kry, monitor dokters die pasiënte wat behandel word. Skildklierkanker kan op verskeie maniere behandel word, insluitende medisyne, chirurgie, chemoterapie en radioaktiewe jodium.
Sara se hormoonvervangingsterapie met T4 is suksesvol, en ’n dieetkundige het haar gehelp om ’n gebalanseerde dieet uit te werk. Dit het positiewe resultate opgelewer. Mense soos Sara het al geleer dat, hoewel die skildklier klein is, dit van groot belang is. Sien dus goed om na joune—eet gesonde kos wat genoeg jodium bevat, probeer om chroniese stres te vermy en doen jou bes om oor die algemeen gesond te bly.
[Voetnote]
a Hoewel ’n onderaktiewe skildklier komplikasies tydens ’n swangerskap kan veroorsaak, gee die meeste vroue wat ’n skildklierprobleem het, geboorte aan ’n gesonde baba. Dit is egter baie belangrik dat die moeder hormoonvervangingsterapie kry omdat sy aanvanklik die enigste bron van die skildklierhormoon vir haar ongebore kind is.
b T3 is trijodotironien en T4 is tiroksien. Die syfers 3 en 4 verwys na die aantal jodiumatome wat aan die hormoon verbind is. Die skildklier vervaardig ook kalsitonien, ’n hormoon wat help om die kalsiumvlakke in die bloed te reguleer.
c Ontwaak! staan nie enige spesifieke behandeling voor nie. As jy vermoed dat jy skildklierprobleme het, moet jy ’n dokter raadpleeg wat ondervinding het in die voorkoming en behandeling van skildkliersiektes.
d Die risiko van kanker is groter in diegene wat straalbehandeling van die kop of nek gehad het, wat ’n geskiedenis van kanker het of wat familielede met skildklierkanker het.
[Lokteks op bladsy 27]
Net soos die versneller die spoed van ’n motor se enjin beheer, reguleer skildklierhormone die tempo van die liggaam se metabolisme
[Lokteks op bladsy 29]
Omdat skildkliersiektes geleidelik en onmerkbaar kan ontwikkel, kan ’n persoon dit jare lank hê sonder om dit agter te kom
[Venster/Prent op bladsy 28]
ALGEMENE SIMPTOME
Hipertireose: Oormatige rusteloosheid, onverklaarde gewigsverlies, vinnige hartklop, gereelder opelyf, ongereelde maandstonde, geïrriteerdheid, angstigheid, gemoedswisselinge, uitpeuloë, verswakte spiere, slapeloosheid en dun, bros hare.e
Hipotireose: Fisiese en verstandelike traagheid, onverklaarde gewigstoename, haarverlies, hardlywigheid, oorsensitiwiteit vir koue, ongereelde maandstonde, depressie, stemverandering (’n hees of lae stem), geheueverlies en moegheid.
[Voetnoot]
e Sommige simptome kan deur onderliggende toestande veroorsaak word, en daarom moet jy jou dokter raadpleeg as jy sleg voel.
[Venster op bladsy 28]
’N BELANGRIKE TOETS VIR PASGEBORE BABAS
’n Paar druppels bloed van ’n pasgebore baba kan toon of daar ’n abnormaliteit van die skildklier is. As bloedtoetse aan die lig bring dat daar ’n probleem is, kan dokters stappe neem om dit reg te stel. Sonder genoeg skildklierhormone kan ’n kind fisies en verstandelik gestremd raak, ’n toestand wat kretinisme genoem word. Babas word dus gewoonlik binne die eerste paar dae ná geboorte getoets.
[Venster/Prent op bladsy 29]
BEVAT JOU DIEET ALLES WAT JY NODIG HET?
Die regte dieet kan help om skildklierprobleme te voorkom. Bevat jou dieet byvoorbeeld genoeg jodium, wat noodsaaklik is vir die vervaardiging van skildklierhormone? Soutwatervis en ander seekos is uitstekende bronne van hierdie noodsaaklike element. Die hoeveelheid jodium in groente en vleis wissel na gelang van die chemiese samestelling van die grond in die gebied. Om te vergoed vir ’n tekort aan hierdie element in voedsel, vereis sommige regerings dat jodium by tafelsout gevoeg word.
Nog iets wat belangrik is vir die gesonde werking van die skildklier, is seleen. Hierdie spoorelement is deel van die ensiem wat die hormoon T4 in T3 omsit. Weer eens hang die konsentrasie van seleen in groente, vleis en melk van die grond af. Seekos en Brasiliaanse neute is ryk bronne van seleen. Maar jy moet natuurlik jou dokter raadpleeg as jy vermoed dat jy ’n skildklierprobleem het; moet dit nie self probeer behandel nie.
[Diagram op bladsy 28]
(Sien publikasie vir oorspronklike teksuitleg)
Tragea
Larinks (strottehoof)
Skildklier
Tragea